Column | De kilte van de rekenmeesters

De sloop van de bestaanszekerheid

Het was vrijdagmiddag toen de telefoon bij vakbond De Unie begon te rinkelen en niet meer ophield. Een unicum, geeft voorzitter Reinier Castelein toe, want vakbonden zijn zelden het middelpunt van publieke opwinding. Maar de plannen die uit Den Haag kwamen, raakten een zenuw die we in Nederland lang dachten te hebben verdoofd: de angst voor de val.

Eerder schreef ik over de 'glimlach van de macht': het mechanisme waarmee de politiek zichzelf presenteert als benaderbaar en redelijk, terwijl de systemische hardheid buiten beeld blijft. Deze week zagen we die glimlach terug. Niet als masker voor stilstand, maar als omlijsting voor afbraak.

Het kabinet zet het mes in de sociale zekerheid. De WW-duur wordt gehalveerd, van twee jaar naar twaalf maanden. In de Haagse logica wordt dit verkocht met termen als 'prikkelen' en 'activeren'. Het klinkt energiek, bijna optimistisch. Maar wie luistert naar de verhalen achter de cijfers, hoort geen luiheid die geprikkeld moet worden, maar paniek die bezworen moet worden.

We hebben het hier over een eenzijdige contractbreuk. Mensen die jarenlang premie hebben afgedragen in de veronderstelling dat het vangnet er zou zijn, zien dat net nu onder hun voeten worden weggetrokken. De overheid presenteert een cynische ruil: de premies voor werkgevers gaan omlaag, de bescherming voor werknemers wordt uitgekleed. De lastenverzwaring die nodig is voor defensie en klimaat wordt niet breed gedragen, maar specifiek neergelegd bij de mensen die de pech hebben hun baan te verliezen.

Castelein schetst een pijnlijk beeld van de werkelijkheid achter deze beleidskeuze. Hij vertelt over ontslagen vijftigers die uit pure schaamte 's ochtends nog steeds hun broodtrommel inpakken, de deur uitgaan en pas aan het einde van de middag terugkeren. Ze durven thuis niet te vertellen dat ze overbodig zijn verklaard.

Dat is de psychologische realiteit waar de glimlach van de macht geen oog voor heeft. Een jaar is voorbij in een oogwenk. En in een arbeidsmarkt die weliswaar schreeuwt om mensen, maar 50-plussers of mensen met een 'verkeerd' profiel nog steeds links laat liggen, is twaalf maanden geen overbrugging. Het is een countdown naar de bijstand. Naar het verlies van je huis, je auto en uiteindelijk je waardigheid.

Wat we zien in wijken als de Arnhemse Geitenkamp is de politieke consequentie van deze kilte. Mensen haken niet af omdat ze de politiek niet snappen; ze haken af omdat ze de politiek maar al te goed doorhebben. Ze zien een overheid die de burger niet meer als bondgenoot ziet, maar als kostenpost.

Wie de bestaanszekerheid van de middenklasse sloopt met een glimlach op het gezicht, sloopt uiteindelijk meer dan alleen een uitkering. Die sloopt het fundamentele vertrouwen dat de staat er is voor jou, in plaats van andersom. En als dat vertrouwen eenmaal weg is, helpt geen enkele prikkel meer om het terug te krijgen.

*