Theater | Wat is onze toekomst?

Foto: De Nationale Opera I Michel Schnater

Een interview over queer diversiteit in het musical landschap

In het musical / muziektheater landschap zie ik een mooie opkomst van nieuwe diverse makers en voorstellingen die zich openlijk uitspreken voor queer diversiteit, vrouwelijke makers en makers van kleur. Zo heb ik de afgelopen jaren bijvoorbeeld zeer genoten van de voorstellingen van Alex Klaasen (de reeks van Showponies), OpusOne (o.a. Het Roze Verzet en De Mol en de Paradijsvogel), NANOEK (o.a. MELK en GROND) en Club Gewalt (o.a. We sleep among Demons). Een greep van prachtige makers die zich inzetten voor een diverser en breder musical en muziektheater landschap en laten we aan hen een voorbeeld nemen.

Elk jaar zit ik bijvoorbeeld trouw op de bank te kijken naar de Musical Awards, waarbij musicalprijzen worden uitgereikt aan mensen die een bijzondere prestatie hebben geleverd in een musical. Als musical dramaturg vind ik het enorm belangrijk dat ons geliefde vak deze aandacht krijgt en er waardering wordt uitgesproken voor ons harde werk! Maar de laatste jaren vraag ik me ook steeds vaker af: Is de benaming van mannelijke en vrouwelijke hoofdrol nog wel zo realistisch in deze tijd? Welke plek nemen vrouwelijke, genderfluide en trans theatermakers in, in ons vak? Want, wordt het niet eens tijd om de diversiteit van onze makers te representeren in het creatieve team én op het toneel van ons geliefde musical landschap?

Met deze gedachtes op zak benaderde ik musicalperformer Jelle Jade Verbogt voor een interview over diens ervaringen als queer performer in het musical landschap. Op een woensdagavond in november spraken we af in de foyer van het Chassé Theater in Breda vlak voor de musical GROND van NANOEK. Jelle Jade identificeert zich als genderfluide persoon en je mag hen aanspreken met hij, zij, die en diens (al identificeert die zich het minst met het mannelijke).

Jelle Jade zet zich in voor de queer community op diens Instagram @uitdekleerkast, want in een wereld waarin het ‘grote bedachte narratief’ zich richt op de levensloop van hetero cisgender personen in een huisje, boompje, beestje setting ziet Jelle Jade weinig herkenningspunten en zichtbaarheid van toekomstbeelden voor gender diverse personen. Daarom focust die zich op diens Instagram op het verspreiden van positiviteit, joy en zichtbaarheid van het queer narratief.

Jelle Jade: “Ik zie de wereld door een andere bril vanuit mijn eigen identiteit en ervaringen. Mijn kijk op de wereld en wat ik zelf ervaar, zie ik niet terug als het verhaal wéér gaat over man en vrouw, het standaard liefdesverhaal, wat ook prachtig is, maar waarom is het toch niet man-man of non-binair persoon en vrouw of een polyamoureuse relatie? En dat gaat hem tot in de meeste sprookjesmusicals aan toe. We kunnen echt een wereld laten zien die zoveel diverser is en die daarmee veel meer op de echte wereld lijkt dan dat we nu laten zien, want uiteindelijk wil iedereen toch horen, zien en voelen dat die zichzelf mag zijn.”

Representatie van het Queer Narratief
In het algemeen ziet Jelle Jade dat veel theatermakers en/of producenten vaak nog erg onwetend zijn over hoe je omgaat met queer personen en welke queer verhalen interessant zijn om te vertellen. Het probleem van een missend queer narratief ligt volgens Jelle Jade voornamelijk in de onderwerpen en thematieken die worden gekozen. Vele verhalen die op het toneel worden verteld zijn binair en gaan over de relatie man/vrouw. Jelle Jade: “Ik mis een alternatief, een verhaal waar wij als queer personen naarop kunnen kijken, naartoe kunnen groeien en naar kunnen verlangen. Wat is onze toekomst?”

Daarop aansluitend benoemt Jelle Jade dat er ook een gemis is aan gender diverse representatie op toneel. Die begrijpt heel goed dat producenten een bepaald beeld zoeken bij een personage, maar hierbij houden ze helaas nog te vaak vast aan het beeld van een stereotype man (action figure) en stereotype vrouw (barbie pop). Het zou veel mooier zijn, vertelt Jelle Jade, als producenten meer open durven staan voor nieuwe invullingen. Daarnaast is het ook niet altijd duidelijk met welke intentie producenten een casting organiseren. Dit maakt auditeren vaak een zwaar mentaal proces, omdat je toch de afweging gaat maken in welke uiting je beter castbaar bent. Jelle Jade: “Ik ben opgeleid als acteur en dat is mijn allergrootste passie! Ik vind het fantastisch om te transformeren naar welk personage dan ook, want het is mijn ambacht en dat doe ik heel graag voor een mooie rol. Maar ik kan niet mijn eigen identiteit reduceren tot het zijn van een stereotype man beeld omdat me dat in mijn castingsproces beter uitkomt.”

Op het moment dat deze stereotypering namelijk centraal komt te staan in het castingsproces vernietig je automatisch de inclusieve en diverse representatie van de samenleving op het toneel. En dat betekent ook dat de inclusieve en diverse representatie mist bij een event zoals de Musical Awards. Jelle Jade refereert aan een voorbeeld van de Ensors, de Vlaamse film en televisieprijzen in België. Hierbij heeft de organisatie geprobeerd om één algemene award te maken voor de acteerprestaties, waardoor mannen, vrouwen en genderfluide personen allemaal meedingen naar dezelfde award. Deze beslissing werd al snel bekritiseerd toen in de volgende editie enkel mannen de prestigieuze prijzen wonnen.

Niet alleen in de film en televisiewereld, ook in het theaterlandschap heerst nog te vaak een cisgender mannelijk narratief, waarin het vrouwelijke en queer perspectief onderbelicht zijn met gevolg dat mannen rollen vaak zwaarder wegen dan vrouwen rollen en dus eerder een beeldje winnen bij een overkoepelende award uitreiking. In een mogelijke terugdraaiing naar een mannen en vrouwen award ligt volgens Jelle Jade niet de oplossing. De oplossing ligt namelijk in de representatie van stukken, want om een eerlijker en gelijkwaardiger speelveld te creëren moet er voldoende materiaal en aanbod zijn waarin iedereen gerepresenteerd wordt. Jelle Jade pleit dus voor een veld waarin mannen niet minder stukken krijgen, maar waarin er meer materiaal en stukken moeten komen voor vrouwen en queers. Hierin ligt een belangrijke taak voor nieuwe makers, nieuwe schrijvers en mensen die oud repertoire opnieuw tot uitvoering willen brengen, benadrukt Jelle Jade, want zij kunnen ervoor zorgen dat er ruimte komt om nieuwe diverse perspectieven hoorbaar en zichtbaar te maken!

Positionering van een diverser landschap
Anouk Beugels (zij/haar), artistiek leider van NANOEK, pleit ook voor een breder en diverser landschap, want ook vanuit haar perspectief ziet ze dat veel hoge posities ingenomen worden door mannen. Ze benadrukt daarbij extra dat ze niet tegen mannen is, maar juist iets wil toevoegen aan het veld. In haar eigen team werkt ze bijvoorbeeld veel met vrouwen, om vrouwelijke makers een kans te bieden zich te ontwikkelen in het musical landschap.

Naast het overwegend mannelijke perspectief missen er namelijk ook opleidingen die zich specifiek specialiseren op het maken van een musical. Dit gemis maakt het voor vrouwelijke, non-binaire en queer performers een stuk lastiger om zich in het veld te kunnen positioneren. Anouk vindt het daarom belangrijk dat de gehele sector zorg gaat dragen voor een diversere opvolging van de verschillende posities in het musical landschap. Daarbij moet niet alleen gekeken worden naar de producenten, maar naar de gehele infrastructuur, zoals ook het subsidiestelsel en het onderwijs. Er moet, volgens Anouk, een nieuwe infrastructuur komen waarin nieuwe makers en vrouwen echte posities krijgen. Anouk: “Het is niemand zijn schuld, laat dat helder zijn, maar ik denk wel dat we allemaal verantwoordelijk zijn voor een oplossing.”

Tijdens mijn gesprek met Jelle Jade benoem ik het bovenstaande punt van Anouk Beugels en vraag ik naar diens ervaringen rondom diversiteit in het onderwijs. Jelle Jade vertelt dat die enerzijds de ruimte kreeg om op diens opleidingen vrij te experimenteren en zichzelf mocht ontdekken, maar dat die uiteindelijk wel moest afstuderen als mannelijke acteur. Volgens Jelle Jade moet er nog veel meer bewustzijn komen bij opleidingen dat er meer richtingen zijn dan alleen het opleiden tot een mannelijke of vrouwelijke acteur. Er zijn ook genderfluide performers die bijvoorbeeld zowel in een mannenensemble als in een vrouwenensemble gaan spelen of non-binaire rollen mogen vertolken. Ook biedt een diversere aanpak op opleidingen nieuwe perspectieven en toekomstbeelden voor jonge queer performers.

Als voorbeeld benoemt Jelle Jade één van diens eigen openbare schoolproducties waarin die de rol van een van de Fandango Girls uit Sweet Charity speelde. Een van de bezoekers, een regisseur uit het vak, werd positief verrast dat de diversiteit zo goed tot zijn recht kwam. Jelle Jade: “Het is zo simpel eigenlijk, maar dan moeten we wel durven zeggen dat iemand met een baritonstem of een basstem, of iemand die niet aan dat ultra perfecte musical plaatje voldoet ook zo’n rol zou moeten, kunnen of mogen spelen.”
Soms betekent dat dus ook dat het materiaal aangepast moet worden aan het bereik van de queer performer. Helaas is dit een moeilijke kwestie, omdat veel producenten te maken hebben met opvoeringsrechten, waardoor bijvoorbeeld een lied niet zomaar in hoogte mag worden aangepast. Aan de ene kant een begrijpelijk punt, maar door deze keuze wordt het materiaal niet inclusiever met gevolg dat queer diversiteit op het toneel opnieuw wordt bemoeilijkt.

Voor nieuwe makers en componisten, pleit Jelle Jade, dat ze bewust zijn van de kwaliteiten, uitingen en bereik van queer performers en non-binaire personen bij het schrijven van nieuw materiaal. Een non-binaire persoon heeft bijvoorbeeld niet altijd een tenorstem en heeft ook niet altijd één vaststaand uiterlijk.

Toekomstbeeld
Ondanks alle uitdagingen en obstakels, hoopt Jelle Jade dat er in de toekomst meer wordt gekeken naar mogelijkheden van genderswapping en mogelijkheden waarbij stereotyperingen van personages en materiaal volledig wordt losgelaten. Uit diens ervaringen bij de Musical Pride Sing Along heeft die namelijk ervaren dat het musical materiaal zich heel goed leent voor een queer invulling en dit weer nieuwe perspectieven blootlegt in het materiaal.

Daarnaast ziet Jelle Jade ook mooie initiatieven voorbij komen in het musical landschap waarin er wel een diversere vertegenwoordiging van mensen en verhalen wordt gerepresenteerd. Die uit diens lof voor het prachtige werk van OpusOne, NANOEK, Collectief Aqueeruis en de schoolvoorstelling Cirkels van Kiki Jaski. En hier mogen, volgens Jelle Jade, nog vele producenten bij komen die zich in gaan zetten voor een diverser musical landschap en daar ben ik het volledig mee eens!

Tot slot, Jelle Jade: “De vrijheid die het muziektheater kent voor queer diversiteit moet ook worden doorgetrokken in musical en dat gaat absoluut gebeuren, want de Nederlandse musical is nog geen 100 jaar oud. Musical is een vak dat zich bij uitstek altijd opnieuw uitvindt, omdat het een samensmelting is van alle mogelijkheden van dit moment en dat wordt iedere keer opnieuw gedaan. Dus zeker als je nu kijkt naar wat voor verhalen er verteld moeten worden, dan moet je een samensmelting maken: een verhaal dat gaat over deze tijd, met mensen van deze tijd.” En extra belangrijk benadrukt Jelle Jade: “Praat niet over ons, maar met ons!”

Wil jij ook je steentje bijdragen om de representatie van (queer) diversiteit in het musical landschap te vergroten? Support dan nieuwe initiatieven, volg jonge lokale makers, bezoek voorstellingen van queer makers en ga in gesprek, want hierdoor vergroot JIJ hun ZICHTBAARHEID.

*